Hafta sonu bir çiftliği ziyarete gitmiştim, 4 tane koyun bir alanda duruyorlardı. Devamlı meliyorlardı. Aklımdan "bu koyunların M harfi ile saplantıları var" diye geçti. İlginç bir konu olduğuna karar verdim. Sadece Me harfini seslendirerek çok çeşitli duygularını ifade edebiliyorlardı. Ses tonu, sesi uzattıkları yerler falan. Mesela kediler, miyavlıyor ama çok daha değişik sesler de çıkartabiliyorlar. Koyunlar sanki me ile kısıtlı. Kuşlar konser veriyor. Köpekler havlıyor falan. Sana sormak istediğim, hayvanların seslerini hangi bilim dalı inceler? Ve daha özel olarak koyunların bu çeşitli Me sesleri kataloglanmış mıdır? Ve hangi sesin hangi anlama geldiğini biliyor muyuz? Bu konularda biraz bilgilendirebilir misin?

Hayvan seslerini inceleyen alanın birkaç farklı adı ve yaklaşımı var:

• Genel olarak hayvan davranışlarını inceleyen bilim dalı Ethology yani “etoloji”dir.
  
• Özellikle hayvanların iletişim amaçlı çıkardığı sesleri inceleyen alan ise çoğunlukla Bioacoustics (“biyoakustik”) diye geçer.
  
• Kuş şarkıları gibi karmaşık ses örüntülerini inceleyen alt alanlarda bazen Zoosemiotics (“zoosemiyotik”) kavramı da kullanılır; yani hayvanların “anlam taşıyan işaret sistemleri”.
  

Koyunlar konusunda gözlemin aslında oldukça yerinde. Koyunların repertuvarı gerçekten sınırlı görünüyor; çoğu ses “bleat” denen meleme türünün varyasyonları. Ama bu, tekdüze oldukları anlamına gelmiyor. İnsan kulağına “hep me” gibi geliyor olabilir; fakat araştırmalar koyunların:

• perdeyi,
  
• ritmi,
  
• sesin uzunluğunu,
  
• titreşimi,
  
• yoğunluğu,
  
• tekrar sıklığını
  

değiştirerek farklı durumları ifade ettiğini gösteriyor.

Mesela annesinden ayrılmış kuzu ile:

• aç olan koyun,
  
• sürüden kopmuş koyun,
  
• stres altındaki koyun,
  
• çiftleşme dönemindeki koyun
  

farklı meleme biçimleri kullanabiliyor.

İlginç olan şu: İnsan dili gibi ayrı “kelimeler” yok. Daha çok duygusal tonlama sistemi var. Bir bakıma müziksel bir iletişim gibi.

Koyun sesleri kataloglandı mı?
Evet, belirli ölçüde kataloglandı. Özellikle tarım ve hayvan refahı araştırmalarında çok inceleniyor. Araştırmacılar ses kayıtlarını spektrogramlarla analiz ediyorlar. Örneğin:

• yüksek frekanslı kısa melemeler,
  
• uzun ve düşük tonlu melemeler,
  
• hızlı tekrar eden çağrılar
  

gibi kategoriler çıkarılıyor.

Hatta bazı çalışmalar, yalnızca ses analizine bakarak hayvanın:

• stresli,
  
• yalnız,
  
• aç,
  
• ağrılı
  

olup olmadığını otomatik tespit etmeye çalışıyor. Modern çiftliklerde yapay zekâ ile “hayvan refahı izleme” sistemleri geliştiriliyor.

Koyunların bireysel ses tanıması da oldukça gelişmiş görünüyor. Anne koyunlar kendi kuzularının sesini ayırt edebiliyor. Kuzular da annelerini seslerinden bulabiliyor. Yani sana monoton gelen “me” sesi, koyunlar için çok daha zengin bir bilgi taşıyor olabilir.

Kuşlarla karşılaştırınca fark daha belirgin oluyor. Özellikle ötücü kuşlarda:

• öğrenilmiş motifler,
  
• tekrar yapıları,
  
• ritmik varyasyonlar,
  
• hatta bölgesel “lehçeler”
  

olabiliyor. Bu yüzden kuş sesleri bazen ilkel bir müzik gibi algılanıyor.

Koyunlar ise daha çok memeli “duygusal çağrı sistemi”ne yakın görünüyorlar:

• “buradayım,”
  
• “beni bul,”
  
• “rahatsızım,”
  
• “yaklaş,”
  
• “ayrıldım,”
  
• “tehlike olabilir”
  

gibi durum sinyalleri.

Senin “M harfi saplantısı” gözlemin de aslında fonetik açıdan ilginç. Birçok memeli sesinin:

• dudakların kapanıp açılması,
  
• boğaz titreşimi,
  
• açık ağız rezonansı
  

üzerine kurulu olması nedeniyle “m”, “b”, “aa”, “uu” benzeri sesler sık görülüyor. İnsan bebeklerinin ilk seslerinde de benzer örüntüler var:

• “ma,”
  
• “ba,”
  
• “mı,”
  
• “me.”
  

Çünkü bunlar biyomekanik olarak üretmesi kolay sesler.

Bu konuda hoş bir felsefi soru da çıkıyor ortaya:
“Bir iletişim sistemi ne zaman ‘dil’ olur?”

Koyunların sistemi muhtemelen:

• anlamlı,
  
• duygusal,
  
• sosyal,
  

ama tam anlamıyla sözdizimsel değil. Yani insan dilindeki gibi sınırsız kombinasyon üretmiyor. Kuş şarkıları ise bazen yapısal olarak daha karmaşık olabiliyor, ama onların da “anlam” içeriği sınırlı olabiliyor. Bu yüzden hayvan iletişimi konusu hem biyoloji hem dil felsefesi açısından çok ilginç bir alan.

Çok güzel bir özet, teşekkürler. Peki, anatomi açısından koyunların ses telleri insanınkine benziyor mu?

Evet, temel yapı bakımından oldukça benziyor. Koyunların da insanların da ses üretim sistemi aynı genel memeli planına dayanıyor:

• akciğerlerden gelen hava,
  
• gırtlak (larinks),
  
• ses telleri (vocal folds),
  
• ağız ve burun boşlukları.
  

İnsan anatomisindeki Larynx koyunda da vardır. Hava ses tellerinden geçerken titreşim oluşturur; sonra ağız, dil ve burun boşlukları sesi şekillendirir.

Ama önemli farklar da var.

İnsanlarda:

• dil çok esnek,
  
• dudak kontrolü çok hassas,
  
• ağız boşluğu ince ayarlı,
  
• nefes kontrolü olağanüstü gelişmiş.
  

Bu yüzden insanlar çok farklı ünsüz ve ünlü sesler üretebiliyor.

Koyunlarda ise sistem daha sınırlı:

• ağız hareketleri daha kaba,
  
• dil manipülasyonu daha az hassas,
  
• dudak artikülasyonu sınırlı,
  
• ses yolu insan kadar ince ayarlı değil.
  

Bu yüzden ortaya çıkan ses repertuvarı daha dar oluyor. Senin gözlemlediğin “hep me gibi” hissi biraz bundan kaynaklanıyor.

İlginç bir nokta şu:
Koyunların “me” sesi aslında tek bir sabit ses değil. Fonetik olarak dinlersen:

• “mää,”
  
• “meh,”
  
• “maa-a,”
  
• kısa kesik çağrılar,
  
• uzun titreşimli çağrılar
  

arasında ciddi farklar var. İnsan kulağı bunları kolayca kategorize etmiyor çünkü beynimiz insan konuşmasına optimize olmuş.

Bir başka önemli fark da şu: İnsanlarda Voluntary Motor Control çok gelişmiş. Yani sesi bilinçli olarak şekillendirebiliyoruz. Şarkı söyleyebiliyor, harf oluşturabiliyor, aksan değiştirebiliyoruz.

Koyun sesleri ise daha “duygusal refleks sistemi” gibi çalışıyor:

• korku,
  
• ayrılık,
  
• çağrı,
  
• stres,
  
• rahatlama
  

durumları otomatik olarak belirli ses örüntülerini tetikliyor.

Bu nedenle bazı araştırmacılar insan konuşmasını “duygusal çağrı sisteminin aşırı karmaşıklaşmış hali” olarak düşünüyorlar. Yani evrimsel köklerde bir akrabalık var.

Hatta insan bebeğinin ilk sesleri ile kuzu melemeleri arasında akustik benzerlikler bulan çalışmalar bile var:

• yüksek perdeli çağrılar,
  
• ritmik tekrar,
  
• bakım çağrısı niteliği,
  
• anneye yönelim.
  

Çünkü her ikisi de sosyal bağ kurmaya yönelik memeli yavru çağrıları.