Jean Buridan "impetus" teorisini geliştirdi - hareket eden bir cisme verilen bir tür "içsel güç" kavramı. Bu, Aristoteles'in "hareket için sürekli itici güç gerekir" fikrinden önemli bir ayrılıştı. Buridan'a göre fırlatılan bir taş, kendisine verilen impetus sayesinde hareket etmeye devam eder.

Nicole Oresme ise daha da ileri gitti:

• Düzgün ivmeli hareketi geometrik olarak temsil etti
  
• Ünlü "ortalama hız teoremi"ni geliştirdi: düzgün ivmeli hareketle giden bir cismin aldığı yol, orta hızdaki sabit hızlı hareketle aynıdır
  
• Bunu geometrik şekillerle (dikdörtgen ve üçgen alanları) gösterdi
  

1. Deneysel Yaklaşım: Oresme ve Buridan ağırlıklı olarak felsefi-matematiksel düşünce yürüttüler. Galileo ise sistematik deneyler yaptı (eğik düzlem deneyleri) ve sonuçları nicel olarak ölçtü.

2. Matematiksel Formülasyon: Oresme geometrik temsiller kullandı, ancak Galileo tam matematiksel yasaları formüle etti: s = ½gt², v = gt gibi.

3. Evrensellik: Buridan'ın impetus'u hala cisme özgü bir "nitelik"ti. Galileo ise hareket yasalarının evrensel ve objektif olduğunu gösterdi.

4. Hava Direnci: Ortaçağ düşünürleri hava direncini teorilerine tam entegre edemediler. Galileo, ideal koşulları (vakum) düşünerek daha net sonuçlara ulaştı.

5. Doğa Felsefesinden Kopuş: Oresme ve Buridan hala Aristoteles geleneği içindeydiler. Galileo, modern bilimsel yöntemi kurarak tamamen yeni bir paradigma oluşturdu.

Özetle: Ortaçağ fizikçileri önemli kavramsal adımlar attılar ve matematik araçlar geliştirdiler, ancak Galileo bunları deneysel bilime dönüştürerek modern fiziğin temelini attı. Bu, bilim tarihinde sık görülen bir durumdur - devrimci fikirler genellikle uzun bir entelektüel geleneğin ürünüdür.

Aristo gerçekten de hareketi iki ana kategoriye ayırır:

1. Doğal Hareket (Physei Kinesis)

• Her şeyin kendi "doğal yerine" (topos physikos) ulaşma eğiliminde olduğunu düşünür
  
• Ağır elementler (toprak, su) aşağıya, merkeze doğru düşer
  
• Hafif elementler (hava, ateş) yukarıya yükselir
  
• Bu hareketler nesnenin kendi doğasından kaynaklanır, dış bir etken gerektirmez
  
  • Bu ne demek? Hareketin hareket eden şeyin kendi doğasından kaynaklanması ne demek?
    
  • Bu lafın bir şey açıkladığını zannetmiyorum
    
  • Dış etken nedir?
    
• Örnek: Bir taşın yere düşmesi, ateşin yukarı çıkması
  

2. Zorlanmış Hareket (Bia/Biai Kinesis)

• Nesnenin doğal eğilimine karşı, dışarıdan bir kuvvetle üretilen hareket
  
• Bir taşı yukarı fırlatmak, bir arabayı itmek gibi
  
• Bu hareket için sürekli bir hareket ettirici (kinoun) gereklidir
  
  • Bu da açık değil
    
  • Anında mı duracak?
    
  • Anında durmadığı açık
    
  • uygulanan kuvvet çekilince de araba gitmeye devam ediyor
    
  • kuvvet çekilince aniden durmuyor
    
• Hareket ettirici olmadan zorlanmış hareket duracaktır
  

Aristo ayrıca hareket türlerini niteliklerine göre de sınıflandırır:

• Yer değiştirme hareketi (phora/locomotion): En temel hareket türü
  
  • Bu da açık değil çünkü "yer" diye sabit bir şey yok
    
  • Evet matematikte fizikte bir koordinat sisteminde yer iki sayıyla veya üç sayıyle kesin olarak bir yere yerleştiriliyor ama gerçek hayatta böyle bir şey yok çünkü her şey hareket halinde
    
• Nitelik değişimi (alloiosis): Renk, sıcaklık gibi özelliklerin değişmesi
  
• Nicelik değişimi (auxesis/phthisis): Büyüme ve küçülme
  
• Töz değişimi (genesis/phthora): Oluş ve bozuluş
  

[ Vay be, adam ne güzel açıklamış, ne güzel organize etmiş. ]

Aristo'nun bu sistemi, modern fiziğin atalet ve kuvvet kavramlarından çok farklıdır. Onun sisteminde her hareketin bir nedeni ve amacı (telos) vardır - evren teleolojik bir yapıdadır.

Peki, yörünge hareketinde olduğu gibi dairesel hareketle düz hareket ayrımı yapmış mı?

Evet, kesinlikle! Bu ayrım Aristo'nun kozmolojisinde çok önemli bir yer tutar.

Dairesel Hareket (Kinesis Kykloi)

• Aristo için en mükemmel hareket türüdür
  
• Göksel bölgede (ayüstü/supralunary sphere) gerçekleşir
  
• Başlangıcı ve sonu yoktur, sonsuza kadar devam edebilir
  
• Gök cisimlerinin (gezegenlerin, yıldızların) hareketi bu türdendir
  
• Bu cisimler beşinci element olan aether/ether (quinta essentia) den oluşur
  
• Doğal bir harekettir ama ayaltı dünyasının doğal hareketinden farklıdır
  
• Değişime uğramaz, bozulmaz, ezelî ve ebedîdir
  

Düz Çizgisel Hareket (Kinesis Eutheia)

• Ayaltı dünyada (sublunary sphere) - yani Ay'ın altındaki bölgede gerçekleşir
  
• Dört element için (toprak, su, hava, ateş) karakteristiktir
  
• Başlangıcı ve sonu vardır - merkeze doğru veya merkezden uzağa
  
• Doğal yerlere ulaşıldığında durur
  
• Kusurludur, değişime açıktır
  

Bu ayrım Aristo'nun evrenini iki farklı fizik bölgesine ayırmasının temelidir:

• Göksel bölge: Mükemmel, değişmez, dairesel hareket
  
• Yeraltı bölgesi: Kusurlu, değişken, düz çizgisel hareket
  

Bu model, Kopernik devrimine kadar Batı düşüncesine hâkim olmuştur. Galileo ve Newton'un çalışmaları bu ayrımı ortadan kaldırmış, gökte ve yerde aynı fizik yasalarının geçerli olduğunu göstermiştir.

"Yeraltı bölgesi: Kusurlu, değişken, düz çizgisel hareket"

Burada "ayaltı bölgesi" mi demek istedin? "Yeraltı bölgesi" bana anlamlı gelmedi.

Haklısınız, özür dilerim! Evet, "ayaltı bölgesi" demek istedim.

Aristo'nun kozmolojisinde ayrım şöyle:

• Ayüstü bölge (supralunary/superlunary sphere): Ay'ın yörüngesinin üstündeki göksel alan - mükemmel, değişmez, dairesel hareket
  
• Ayaltı bölge (sublunary sphere): Ay'ın yörüngesinin altındaki alan (Dünya ve atmosferi) - kusurlu, değişken, düz çizgisel hareket
  

"Yeraltı" tamamen yanlış bir ifade oldu - bu Aristo'nun kozmolojisinde böyle bir kavram yok. Düzeltme için teşekkür ederim!

Aristo'ya göre Ay, bu iki âlemi birbirinden ayıran sınırdır. Ay'ın altında her şey bozulmaya, değişime, oluşa ve yok oluşa tabidir. Ay'ın üstündeyse her şey ezelî, ebedî ve mükemmeldir.