Futbol sorularıma verdiğin analitik cevaplar çok eğitici ve faydalı oldu. Şimdi de daha “ütopik” bir proje ile ilgili bir sorum var. Bu projenin kesinlikle gerçekleşme imkanı yok, veya belki iki asır sonra falan gerçekleşebilir, ama en azından bizim ilk adımları attığımızı söylerler! Projenin amacı İstanbul Boğazı’nı Milli Park statüsüne almak ve eski haline getirmek. Tabii eski halinden kasıt nedir? Bunlar tartışılacak. 1950’lerde bile Boğaz’ın tepeleri bomboşmuş. Bir kaç yıldır Boğaz’ın eski hali ile ilgili görseller topluyorum. Bu projeyi aslında İstanbul Mimarlar odası belgesel yarışmasına katılmak için bir belgesel olarak düşünmek istiyorum. Yani şehir plancılarıyla konuşulacak, şimdiki durum nedir tespit edilecek, gerçekçi olarak neler yapılabilir vs vs. Mesela, ilk aşamada sahil yolunun küçük bir bölümü araç trafiğine kapatılabilir. Genel olarak yorumunu ve sonra da belgesel için bir seneryo taslağı önerebilir misin? Bu sorular çok fazlaysa istersen iki üç ayrı sohbet yapabiliriz. Ne diyorsun?

Bence bu fikir, "İstanbul Boğazı eski haline dönsün" gibi nostaljik bir söylemden çok daha güçlü bir şeye dönüşebilir.

Aslında senin belgeselinin konusu Boğaz değil. Konusu şu olabilir:

Bir şehir, doğal bir varlık olarak yeniden düşünülebilir mi?

Bu soru yalnızca İstanbul'u değil, bütün dünyayı ilgilendiriyor.

Mesela bugün birçok şehir tam tersini yapıyor.

• Seoul'de otoyol yıkılıp Cheonggyecheon yeniden açıldı.
  
• Paris otomobilleri nehir kıyısından uzaklaştırıyor.
  
• Madrid otoyolu yer altına alıp park yaptı.
  
• San Francisco depremden sonra sahil otoyolunu kaldırdı.
  

Yani sen aslında dünya çapında devam eden bir tartışmanın İstanbul ayağını anlatmış olursun.

"Mesela bugün birçok şehir tam tersini yapıyor."
Bunu tam anlayamadım, neyin tam tersini yapıyorlar?

Haklısın, orada biraz hızlı geçtim. "Tam tersi" derken şunu kastettim:

1. yüzyılın büyük bölümünde şehir planlamasının baskın anlayışı şuydu:
   
2. Daha çok otomobil yolu yap.
   
3. Sahilleri araç trafiğine aç.
   
4. Nehirleri veya kıyıları ulaşım koridoru olarak kullan.
   
5. Doğal alanları kentsel gelişmeye dönüştür.
   

İstanbul Boğazı da bu eğilimden payını aldı. Özellikle sahil yolları genişletildi, otomobil trafiği öncelikli hale geldi ve kıyının bazı bölümlerinde yaya ile deniz arasına fiziksel bir bariyer oluştu.

Benim "tam tersi" dediğim ise, son 20–30 yılda bazı şehirlerin bu politikaları kısmen geri çevirmeye başlamasıdır. Örneğin:

• Seoul'de üstü otoyolla kapatılmış bir dere yeniden ortaya çıkarıldı; araç kapasitesi artırılmak yerine insanlar ve su ön plana alındı.
  
• Paris'te nehir kıyılarının bazı bölümleri otomobillerden arındırılarak yürüyüş ve rekreasyon alanlarına dönüştürüldü.
  
• Madrid'de nehir kenarındaki büyük bir otoyolun önemli kısmı yer altına alındı ve üstü park olarak düzenlendi.
  
• San Francisco'da sahil otoyolu kaldırıldı ve kıyı kamusal kullanıma açıldı.
  

Yani hedef artık "şehir doğaya doğru genişlesin" değil, mümkün olan yerlerde doğaya ve yayaya yeniden alan açılsın anlayışı.

Fakat burada Boğaz için çok önemli bir fark var. Bu örneklerin çoğu kentsel dönüşüm projeleri. Senin düşündüğün ise bundan daha geniş bir fikir.

Sen aslında şu soruyu soruyorsun:

"Boğaz'a sadece bir ulaşım koridoru veya emlak alanı olarak değil, yaşayan bir doğal sistem olarak bakabilir miyiz?"

Bu, "park yapalım" demekten daha kapsamlı. Çünkü içinde ormanlar, kıyılar, kuş göç yolları, deniz ekosistemi, kültürel miras ve ulaşımın birlikte düşünülmesi var.

Bu yüzden belgeselin asıl iddiası bence "yolları kapatalım" olmamalı. O, olası araçlardan sadece biri. Asıl iddia şu olabilir:

"İstanbul Boğazı'nın temel kimliği nedir? Bir metropolün ortasındaki ulaşım koridoru mu, yoksa korunması gereken yaşayan bir peyzaj mı?"

Bana göre bu ikinci soru çok daha güçlü; çünkü cevabı tek bir projeye indirgenmiyor ve farklı görüşlerden uzmanların katkısıyla tartışılabiliyor. Böyle bir çerçeve, belgeseli hem daha dengeli hem de daha düşündürücü hale getirir.

Bunu biraz değiştirebilir miyiz? Yeteri kadar geriye gidersek tabii ki Boğaz vahşiydi diyebiliriz. Yani, "Yüzyıllardır Boğaz vahşi olmadı," gibi bir cümle kurmak daha iyi olmaz mı? Veya 1453'ten başlayabiliriz?

Bir de bu konuda çok eskilere gidince, ya Pers Kralı Darius ya da başka birisi Boğazı köprüler yaparak geçmişti diye bir hikaye hatırladım. Böyle bir şey var mı? Yoksa Darius Çanakkale boğazını mı geçmişti? Kısa bir tarihsel özet geçebilir misin?

Evet, bence bu düzeltme önemli. Hatta tarihsel olarak daha doğru olur.

"Boğaz hiçbir zaman tamamen vahşi değildi." cümlesi yanlış anlaşılmaya açık. Çünkü "hiçbir zaman" dediğimizde binlerce yılı kapsıyoruz. Oysa insanlar İstanbul Boğazı çevresinde çok eski çağlardan beri yaşamış olsalar da, doğal peyzaj uzun süre baskın karakterini korudu.

Ben olsam bunu şöyle ifade ederdim:

> "Yüzyıllardır Boğaz'da insanlar yaşadı; fakat uzun süre doğa, insan yerleşiminden çok daha baskın bir unsurdu."

veya

> "Boğaz yüzyıllardır insanların yaşadığı bir yerdi; ama yakın zamana kadar ormanlar, kıyılar ve deniz ekosistemi bugünkünden çok daha belirleyiciydi."

Hatta 1453'ü başlangıç almak belgesel açısından çok mantıklı olabilir. Çünkü o tarih hem herkesin bildiği bir dönüm noktasıdır hem de elinizde minyatürler, gravürler, haritalar ve yazılı kaynaklar bulmanız daha kolay olur. Belgeselin "antik çağdan günümüze" gibi çok geniş bir zaman aralığına yayılması yerine, "Osmanlı'dan bugüne Boğaz'ın dönüşümü" daha odaklı bir anlatı sağlar.

Darius meselesine gelirsek, hafızan doğru ama küçük bir düzeltme gerekiyor.

Darius I (Büyük Darius), MÖ 513 civarında İskit seferine çıkarken İstanbul Boğazı'nı geçti.

Köprü gerçek bir taş köprü değildi.

Gemiler yan yana bağlanarak oluşturulan bir duba köprüsü yapıldı. Bu köprü sayesinde Pers ordusu Asya'dan Avrupa'ya geçti.

Bu olayın ilginç yanı şudur:

• Bu, Boğaz'ın bilinen en eski büyük askerî geçişlerinden biridir.
  
• Köprüyü yapan kişinin Mandrocles of Samos adlı bir Yunan mühendisi olduğu anlatılır.
  
• Antik kaynaklara göre Darius bu başarıdan çok etkilenmiş ve mühendisi ödüllendirmiştir.
  

Buna karşılık Darius'un oğlu Xerxes I ise MÖ 480'de Çanakkale Boğazı (antik adıyla Hellespontos) üzerine yine gemilerden oluşan iki büyük köprü kurdurup ordusunu Avrupa'ya geçirdi. Bu olay çok daha meşhurdur; çünkü Herodotus bunu ayrıntılarıyla anlatır ve ilk köprü fırtınada yıkılınca Xerxes'in denizi "cezalandırdığı" hikâyesi tarih kitaplarında sıkça yer alır.

Yani özetle:

• MÖ 513: Darius → İstanbul Boğazı
  
• MÖ 480: Xerxes → Çanakkale Boğazı
  

Bence bu tarihsel ayrıntının belgeselde çok hoş bir kullanımı olabilir. Film, modern trafik görüntüleriyle başlar. Sonra anlatıcı şöyle bir soru sorar:

> "İstanbul Boğazı'nı geçmek için insanlar kaç bin yıldır uğraşıyor?"

Ardından antik haritalar gelir.

Pers orduları…

Bizans gemileri…

Osmanlı kayıkları…

Vapurlar…

Köprüler…

Ve sonunda bugünkü trafik.

Yani Boğaz'ın tarihi, sadece "iki yakayı ayıran su"nun tarihi değil; insanların onu sürekli geçmeye çalışmasının tarihi olarak anlatılabilir. Bu da belgeseline çok güçlü bir tarihsel giriş sağlayabilir.